Jak rozliczać nierozwiązane sprawy z okresu konfliktu w Irlandii Północnej, a jednocześnie chronić byłych żołnierzy przed powtarzającymi się dochodzeniami? Wokół tego sporu koncentrują się proponowane zmiany w Northern Ireland Troubles Bill. Według BBC projekt ma wrócić do Izby Gmin w poniedziałek 19 października 2026 r. na debatę i głosowania nad poprawkami. Nie są to jeszcze obowiązujące przepisy.
Projekt dotyczy następstw wieloletniego konfliktu nazywanego Troubles, w którym zginęło ponad 3500 osób. Rząd przedstawia nowe rozwiązania jako sposób na udzielenie odpowiedzi rodzinom ofiar oraz ograniczenie kolejnych dochodzeń wobec weteranów. Mark Thompson z Relatives For Justice obawia się jednak, że proponowane rozwiązania mogą przenieść kontrolę z lokalnych sądów na szczebel polityczny.
Jakie zmiany mają rozpatrzyć posłowie?
Jak relacjonuje BBC, rządowe poprawki przewidują wymóg zgody brytyjskiego prokuratora generalnego na poważne postępowania karne związane z konfliktem. To jeden z głównych punktów sporu o to, kto powinien decydować o dalszym prowadzeniu takich spraw.
Wśród propozycji są również ograniczenia dotyczące kontaktowania się z weteranami bez uprzedzenia, szersze możliwości zdalnego udziału w pracach komisji oraz obowiązek uwzględniania kontekstu i rozkazów, w których działali wojskowi. Przed nawiązaniem kontaktu ze świadkiem komisja miałaby rozważać, czy istnieją istotne nowe dowody lub prawdopodobieństwo uzyskania nowych informacji.
Debatę zaplanowano w formule komisji całej Izby — oznacza to, że szczegółowe przepisy mogą rozpatrywać wszyscy posłowie, a nie tylko członkowie wybranej komisji. Pozostałe etapy prac w Izbie Gmin zapowiedziano na wtorek. Jeśli posłowie przyjmą projekt, będzie mógł trafić do Izby Lordów.
Rodziny ofiar i weterani z różnymi oczekiwaniami
Obawy Thompsona są oceną przedstawiciela organizacji, a nie przesądzonym skutkiem przyszłych przepisów. Z kolei prawnik Philip Barden, reprezentujący byłych żołnierzy, bronił proponowanej roli prokuratora generalnego, wskazując, że jego decyzje można byłoby kwestionować przed sądem.
Komisarz do spraw ofiar i osób ocalałych Joe McVey apelował o silniejsze ukierunkowanie projektu na ich potrzeby oraz dalszą kontrolę parlamentarną. Spór dotyczy więc nie tylko zasad prowadzenia postępowań, ale również tego, czy nowy system pozwoli rodzinom uzyskać odpowiedzi na pytania o śmierć ich bliskich.
Projekt ma zastąpić ustawę Legacy Act z 2023 r. Według BBC przewidywała ona zakaz dochodzeń koronerskich, służących ustalaniu okoliczności śmierci, oraz postępowań cywilnych dotyczących zdarzeń z okresu konfliktu. Zawarty w niej mechanizm immunitetu dla współpracujących podejrzanych został wyłączony ze stosowania po uznaniu go przez sądy za niezgodny z prawem.
Opisywany przez BBC plan obejmuje komisję badającą zabójstwa związane z konfliktem, odrębny organ służący pozyskiwaniu informacji oraz specjalną jednostkę irlandzkiej policji. Ich kształt pozostaje przedmiotem prac legislacyjnych. Zapowiedź poniedziałkowej debaty nie przesądza ani o wyniku głosowań, ani o ostatecznej treści ustawy.
